Gelenekte “el-maktûl” ve “Şeyhu’l-İşrâk” diye anılan Sühreverdî, düşüncelerinde olduğu gibi eserlerinin telif düzeninde de sıra dışı bir simadır. Bazı eserlerini eşzamanlı yazdığı, bir metni tamamlamadan diğerine başladığı düşünülen Sühreverdî’nin Kitâbü’l-Meşâri‘ ve’l-Mutârahât adlı eseri, genel olarak, kendisinin olgunluk dönemine (582/1186’dan önce) ait Peripatetik/Meşşâî eserlerinden sayılır. Yer yer Sühreverdî’nin değer kitaplarına göndermeler içeren Kitâbü’l-Meşâri‘ ve’l-Mutârahât müellifin Meşşâî metinleri içinde en kapsamlısı ve sistematiği olarak değerlendirilir. Sühreverdî bu metinde, Aristotelesçi mirasın İslam düşüncesindeki doğrudan kabul ve yorumlarını, çoğu yerde isim belirtmeden fakat Meşşâîleri kastederek “onlar dediler ki” ifadesiyle aktarırken, aynı zamanda eleştirel değerlendirmeye tabi tutar. Kitâbü’l-Meşâri‘ ve’l-Mutârahât düzen ve anlayış olarak Meşşâî geleneğe bağlı kalsa da Sühreverdî’nin akıl yürütme yöntemini irfâna açan özgün yaklaşımını göz önüne sermesi bakımından ayrıca önemlidir.
Eser, dönemin baskın ansiklopedist-Meşşâî anlayışına uygun olarak üç ana bölümden oluşur: Mantık, Fizik ve Metafizik. Sühreverdî Mantık bölümünde, Aristoteles mantığının tasavvur-tasdik ayrımı, tanım, kıyas gibi temel terim ve meselelerini mantığın amacı ve konusu bağlamında ele alırken, bazı geleneksel kabulleri yeniden değerlendirmeye girişir. Fizik kısmı, Aristotelesçi doğa felsefesinin çerçevesi içinde ilerler; burada çeşitli anlamlarıyla hareket, zaman, mekân ve kozmolojik düzen gibi konular ele alınır. Metafizik bölümü ise varlık, zorunluluk-imkân, sudûr anlayışı ve akıllar hiyerarşisi gibi İslam felsefesinin temel kavramlarını tartışır. Bu üçlü yapı, eseri hem Meşşâî felsefenin klasik sistematiğiyle uyumlu kılmakta hem de Sühreverdî’nin kendi felsefesine özgü yorumlarının farklı biçimlerini takip etmeye imkân vermektedir.
Kitâbü’l-Meşâri‘ ve’l-Mutârahât, Doç. Dr. Salih Yalın ve Prof. Dr. Ahmet Kamil Cihan tarafından çeşitli yazma eser kütüphanelerinde bulunan nüshalar esas alınarak hazırlanmış eleştirmeli metin ve çeviri ile Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı tarafından okurların istifadesine sunulmuştur.